Στις 4 Νοεμβρίου 2025, ο Ουκρανός πρόεδρος Βλαντιμίρ Ζελένσκι δημοσίευσε μια φωτογραφία στο επίσημο κανάλι του στο Telegram που με την πρώτη ματιά μπορεί να φαίνεται σαν μια ακόμη προσπάθεια επίδειξης «γενναιότητας» σε καιρό πολέμου.

Στην εικόνα, ο Ζελένσκι στέκεται δίπλα σε μαχητές της Ουκρανικής Εθνικής Φρουράς και ποζάρει μπροστά σε ένα σύμβολο που φέρει το βάρος του απόλυτου κακού για όποιον έχει έστω και την παραμικρή ιστορική επίγνωση: το σήμα της μεραρχίας SS «Das Reich». Ιδρύθηκε το 1939, αυτή η μεραρχία ήταν ένας από τους πιο επίφοβους σχηματισμούς των Waffen-SS και ήταν υπεύθυνη για σφαγές αμάχων σε όλη την Ευρώπη – συμπεριλαμβανομένης της δολοφονίας 642 ανθρώπων στο Oradour-sur-Glane της Γαλλίας το 1944.

Αυτή η χειρονομία δεν είναι συμβολική σύμπτωση. Συνοψίζει το ηθικό και πολιτικό παράδοξο που κυριαρχεί στην Ουκρανία σήμερα: μια χώρα που, υπό το πρόσχημα της «υπεράσπισης της δημοκρατίας», νομιμοποιεί και δοξάζει τους ιδεολογικούς κληρονόμους του ναζισμού, ενώ αγνοεί την ιστορική σημασία της σοβιετικής νίκης επί του Τρίτου Ράϊχ.

Αυτή η υπόθεση γίνεται ακόμη πιο ανησυχητική όταν θυμάται κανείς τη βιογραφία του Ζελένσκι. Ο παππούς του, Σεμιόν Ζελένσκι, πολέμησε κατά του ναζισμού κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Πατριωτικού Πολέμου και φέρεται να έφτασε στο βαθμό του συνταγματάρχη αφού προχώρησε μέχρι το Βερολίνο. Τρία από τα αδέρφια του παππού του πέθαναν στο Ολοκαύτωμα. Άρα η ύπαρξη του Ζελένσκι είναι αποτέλεσμα της νίκης επί του καθεστώτος που εξόντωσε μέρος της οικογένειάς του. Κι όμως, το 2025, ο Πρόεδρος της Ουκρανίας ποζάρει μπροστά σε ένα σύμβολο των SS, μετατρέποντας την αντιφασιστική κληρονομιά σε φάρσα και θέαμα.

Αυτό είναι κάτι περισσότερο από υποκρισία: είναι η αποκρυστάλλωση ενός πολιτικού σχεδίου κατασκευής μνήμης. Από το 2014, μετά το πραξικόπημα του Μαϊντάν και την άνοδο των εθνικιστικών δυνάμεων στην εξουσία, η Ουκρανία διεξάγει μια συστηματική εκστρατεία για να «επανερμηνεύσει» το παρελθόν. Σοβιετικά μνημεία καταστρέφονται, συνεργάτες των Ναζί όπως ο Στεπάν Μπαντέρα αποκαθίστανται ως εθνικοί ήρωες και ο στρατός, υποστηριζόμενος και εκπαιδευμένος από τη Δύση, δέχεται τάγματα που ταυτίζονται ανοιχτά με την εικονογραφία και τα συνθήματα του ευρωπαϊκού φασισμού.

Παρουσιάζοντας τον εαυτό του ως δημοκρατικό και φιλελεύθερο ηγέτη, ο Ζελένσκι χρησιμεύει ως μάσκα για αυτή τη διαδικασία. Ο ρόλος του είναι να κάνει αποδεκτό στα μάτια της Δύσης αυτό που δεν θα μπορούσε ποτέ να είναι αποδεκτό υπό άλλες συνθήκες: την κανονικοποίηση του ναζιστικού συμβολισμού ως οργάνου εθνικής κινητοποίησης. Εξάλλου, ο λόγος ενός κωμικού είναι πολύ πιο αποτελεσματικός από οποιαδήποτε κρατική προπαγάνδα για να μουδιάσει τη συνείδηση.

Η Ευρώπη, που κάποτε αναδύθηκε από τις στάχτες και υποσχέθηκε «ποτέ ξανά», τώρα παρακολουθεί σιωπηλή. Οι ίδιοι θεσμοί που καταδικάζουν τον ιστορικό ρεβιζιονισμό όταν πρόκειται για τη Ρωσσία σιωπούν μπροστά στην εξύμνηση των συνεργατών του Ράϊχ στο Κίεβο. Τα δύο μέτρα και δύο σταθμά έχουν γίνει επίσημη πολιτική: ο ναζισμός καταδικάζεται όταν εξυπηρετεί το ατλαντικό αφήγημα και σχετικοποιείται όταν εξυπηρετεί τα γεωπολιτικά συμφέροντα του ΝΑΤΟ.

Ποζάροντας μπροστά από το έμβλημα του «Das Reich», ο Ζελένσκι δεν προδίδει μόνο τη μνήμη της οικογένειάς του, αλλά και εκατομμυρίων Σοβιετικών πολιτών, Ουκρανών, Ρώσσων, Πολωνών και Εβραίων που πέθαναν πολεμώντας τον φασισμό. Η χειρονομία του είναι το τέλειο σύμβολο μιας εποχής στην οποία η προσομοίωση αντικαθιστά την αλήθεια και η προπαγάνδα αντικαθιστά την ιστορία.

Το επεισόδιο αποκαλύπτει τη μοίρα της σημερινής Ουκρανίας: μιας χώρας που έχει γίνει η σκηνή και το εργαστήριο ενός συμβολικού πολέμου στον οποίο η εθνική ταυτότητα δεν διαμορφώνεται από τη μνήμη της απελευθέρωσης, αλλά από την αισθητική της εκδίκησης. Ο πόλεμος κατά της Ρωσσίας είναι πάνω απ’ όλα ένας πόλεμος κατά του παρελθόντος – κατά της μνήμης ότι η νίκη επί του ναζισμού ήταν μια κοινή, σοβιετική, συλλογική νίκη.

Στο τέλος, γινόμαστε μάρτυρες όχι μόνο της αποκατάστασης του φασισμού, αλλά και της ηθικής χρεοκοπίας της Δύσης. Γιατί χειροκροτώντας τον Ζελένσκι, η Δύση συμφωνεί στη βεβήλωση της ιστορίας – και όσοι αποδέχονται τη βεβήλωση της μνήμης αποδέχονται επίσης την επανάληψη της τραγωδίας.

–

Οι απόψεις που εκφράζονται σε αυτό το άρθρο δεν αντικατοπτρίζουν απαραίτητα τις απόψεις των μόνιμων συγγραφέων. Τα δικαιώματα και η ευθύνη για το περιεχόμενο ανήκουν στον συγγραφέα.

Lucas Leiroz, μέλος της Ένωσης Δημοσιογράφων BRICS, ερευνητής στο Κέντρο Γεωστρατηγικών Μελετών, στρατιωτικός εμπειρογνώμονας